Xây dựng & Đổi mới

1. Thống nhất đất nước và những thách thức đầu tiên

Sau ngày 30/4/1975, nhiệm vụ cấp bách đầu tiên là hoàn tất thống nhất về mặt nhà nước. Ngày 25/4/1976, tổng tuyển cử tự do được tổ chức trên toàn quốc – lần đầu tiên trong lịch sử, toàn thể nhân dân Việt Nam từ Bắc tới Nam cùng đi bỏ phiếu bầu một Quốc hội chung. Ngày 2/7/1976, Quốc hội thống nhất tuyên bố thành lập Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, thủ đô Hà Nội, thành phố Sài Gòn được đổi tên thành thành phố Hồ Chí Minh.

Nhưng thống nhất về chính trị chỉ là bước đầu. Đất nước mà hai miền vừa hợp nhất là một đất nước kiệt quệ toàn diện sau ba thập kỷ chiến tranh liên miên:

• Hàng triệu hecta đất nông nghiệp bị bom đạn và chất độc hóa học tàn phá.

• Cơ sở hạ tầng – đường sá, cầu cống, nhà máy – bị phá hủy nghiêm trọng.

• Hàng triệu người tản cư, mất nhà cửa và sinh kế.

• Miền Nam vốn phụ thuộc vào viện trợ Mỹ nay đột ngột bị cắt hoàn toàn.

• Hai miền có hai hệ thống kinh tế – xã hội khác nhau căn bản cần được hòa nhập.

2. Thập niên khó khăn (1975–1986)

Những năm sau 1975 là giai đoạn cực kỳ khó khăn với người dân Việt Nam ở cả hai miền. Nhà nước áp dụng mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung – hợp tác hóa nông nghiệp, quốc hữu hóa công thương nghiệp – nhưng mô hình này không phù hợp với thực tiễn và nhanh chóng bộc lộ những hạn chế nghiêm trọng.

2.1 Các cuộc chiến tranh biên giới

Chưa kịp hồi phục sau chiến tranh, Việt Nam lại phải đối mặt với hai cuộc xung đột mới. Năm 1978, trước tình trạng diệt chủng của chế độ Pol Pot ở Campuchia và các cuộc tấn công vũ trang vào lãnh thổ Việt Nam, quân đội Việt Nam tiến vào Campuchia, lật đổ chế độ Khmer Đỏ và giải phóng nhân dân Campuchia khỏi nạn diệt chủng. Năm 1979, Trung Quốc phát động cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc, tấn công 6 tỉnh biên giới Việt Nam. Quân dân các tỉnh biên giới chiến đấu kiên cường, đẩy lui quân Trung Quốc sau 30 ngày. Hai cuộc chiến này tiêu hao thêm sinh lực và nguồn lực vốn đã kiệt quệ của đất nước.

2.2 Khủng hoảng kinh tế

Đến giữa thập niên 1980, Việt Nam đứng trước một cuộc khủng hoảng kinh tế – xã hội toàn diện: lạm phát phi mã (có năm lên tới hơn 700%), thiếu lương thực trầm trọng, hàng hóa khan hiếm, đời sống người dân cực kỳ khó khăn. Mô hình kinh tế cũ đã đến giới hạn. Đổi mới hay là chết – đó là lựa chọn duy nhất.

3. Đổi mới 1986 – bước ngoặt lịch sử

Tháng 12/1986, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam khai mạc tại Hà Nội với tinh thần "nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật". Đại hội quyết định đường lối Đổi mới toàn diện – một trong những quyết định có ý nghĩa lịch sử lớn nhất kể từ 1945.

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Từ bỏ mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, công nhận kinh tế nhiều thành phần, cho phép doanh nghiệp tư nhân và đầu tư nước ngoài hoạt động. Nền kinh tế nhanh chóng được giải phóng.

Khoán 10 trong nông nghiệp

Năm 1988, Nghị quyết 10 giao đất lâu dài cho hộ gia đình nông dân. Chỉ trong 2–3 năm, Việt Nam từ nước thiếu lương thực trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới.

Mở cửa thu hút đầu tư

Luật Đầu tư nước ngoài (1987) mở ra kỷ nguyên hội nhập kinh tế quốc tế. Các tập đoàn lớn từ Nhật, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore bắt đầu đầu tư vào Việt Nam.

Cải cách hệ thống ngân hàng và giá cả

Xóa bỏ hệ thống bao cấp, thống nhất giá cả theo thị trường, cải cách hệ thống ngân hàng từ một cấp thành hai cấp – nền tảng cho hệ thống tài chính hiện đại.

Kết quả của Đổi mới là sự chuyển đổi kinh tế được nhiều chuyên gia quốc tế đánh giá là ngoạn mục nhất châu Á sau Nhật Bản và Hàn Quốc: GDP tăng trưởng bình quân 7–8%/năm trong suốt thập niên 1990–2000; tỷ lệ đói nghèo giảm từ hơn 70% (1986) xuống dưới 10% (đầu thế kỷ XXI); xuất khẩu tăng vọt từ vài trăm triệu lên hàng chục tỷ đô la mỗi năm.

"Đổi mới của Việt Nam là một trong những câu chuyện phát triển ấn tượng nhất trong lịch sử kinh tế thế giới hiện đại." — Nhận định của nhiều tổ chức quốc tế như World Bank, IMF về công cuộc Đổi mới của Việt Nam

4. Hội nhập quốc tế (1995–2010)

Song song với Đổi mới kinh tế là quá trình chủ động hội nhập quốc tế – phá vỡ thế bao vây cô lập sau chiến tranh và tái lập vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Bình thường hóa với Mỹ (1995)

Tháng 7/1995, Tổng thống Clinton tuyên bố bình thường hóa quan hệ với Việt Nam – khép lại 20 năm thù địch, mở ra kỷ nguyên hợp tác mới. Đến nay Mỹ là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam.

Gia nhập ASEAN (1995)

Cùng tháng 7/1995, Việt Nam chính thức trở thành thành viên ASEAN – hội nhập vào cộng đồng khu vực Đông Nam Á, xóa bỏ những căng thẳng từ thời chiến tranh với các nước láng giềng.

Gia nhập WTO (2007)

Năm 2007, Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới – bước hội nhập kinh tế toàn cầu quan trọng nhất, mở cửa thị trường cho hàng hóa và dịch vụ Việt Nam trên toàn thế giới.

Đối tác chiến lược toàn diện

Việt Nam thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện với các cường quốc hàng đầu thế giới bao gồm Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc và Úc – nền ngoại giao đa phương hóa, đa dạng hóa.

5. Việt Nam trong thế kỷ XXI

5.1 Kinh tế năng động

Bước vào thế kỷ XXI, Việt Nam tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao và ổn định. GDP bình quân đầu người tăng từ khoảng 400 USD (năm 2000) lên hơn 4.000 USD (năm 2023), đưa Việt Nam vào nhóm các nước có thu nhập trung bình thấp. Từ một nước nông nghiệp lạc hậu, Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất công nghiệp và điện tử quan trọng của châu Á – điểm đến của hàng loạt tập đoàn lớn như Samsung, Intel, LG, Nike, Apple (qua chuỗi cung ứng).

5.2 Vai trò quốc tế ngày càng lớn

Việt Nam đã hai lần là Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (2008–2009 và 2020–2021), đảm nhận vai trò Chủ tịch ASEAN (2010, 2020), đăng cai nhiều sự kiện quốc tế lớn như APEC 2006, 2017, Hội nghị thượng đỉnh Mỹ–Triều 2019. Lực lượng gìn giữ hòa bình của Việt Nam tham gia các nhiệm vụ Liên Hợp Quốc ở nhiều nơi trên thế giới.

5.3 Những thách thức còn phía trước

Dù đạt được nhiều thành tựu ấn tượng, Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức lớn cần vượt qua: bẫy thu nhập trung bình và yêu cầu nâng cấp công nghệ; biến đổi khí hậu đe dọa Đồng bằng sông Cửu Long và các vùng ven biển thấp; bảo vệ chủ quyền biển đảo ở Biển Đông; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; và xây dựng thể chế kinh tế thị trường hiện đại, minh bạch.

Mục tiêu phát triển đến 2045

Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng (2021) đặt mục tiêu: đến năm 2045 – kỷ niệm 100 năm thành lập nước – Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao. Đây là khát vọng lớn đòi hỏi sự nỗ lực tổng lực của toàn dân tộc trong một phần tư thế kỷ tiếp theo.

6. Nhìn lại và nhìn tới

6.1 Hành trình nửa thế kỷ

Năm mươi năm từ ngày thống nhất (1975–2025) là hành trình chuyển đổi phi thường: từ đất nước bị tàn phá bởi chiến tranh, bị bao vây cô lập, đối mặt với đói nghèo – đến một Việt Nam năng động, hội nhập, được quốc tế công nhận và tôn trọng. Không có gì là tất yếu trong hành trình đó: có những thời điểm sai lầm, có những giai đoạn cực kỳ khó khăn, có những quyết định táo bạo đã thay đổi vận mệnh đất nước.

6.2 Sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử

Nhìn lại toàn bộ hành trình từ Văn Lang đến hôm nay, có một sợi chỉ đỏ không đứt: ý chí của người Việt Nam không chịu khuất phục trước hoàn cảnh, không chịu đầu hàng trước khó khăn. Từ nghìn năm Bắc thuộc đến kháng chiến chống Pháp, từ chống Mỹ đến Đổi mới – mỗi thế hệ người Việt đều phải đối mặt với những thách thức tưởng chừng không thể vượt qua, và đã vượt qua.

Lịch sử Việt Nam – từ Văn Lang đến hôm nay – là lịch sử của một dân tộc nhỏ sống giữa những thế lực lớn, luôn phải đấu tranh để tồn tại và phát triển theo cách của mình. Điều kỳ diệu không phải là Việt Nam luôn thắng – mà là Việt Nam luôn đứng dậy. Và đó là điều mà không một trang sử nào, từ Hùng Vương đến hôm nay, có thể phủ nhận.